‘We zien elkaar bij Lenin’

Midden in het nieuwe Europa aan de Oostzee ligt een vergeten brokje Sovjet-Unie. In Kaliningrad, vijfhonderd kilometer van Moedertje Rusland, wordt het standbeeld van Vadertje Lenin liefdevol gerestaureerd.

Bovenop de ruïne van de 13e-eeuwse Pruisische burcht staat het ‘lelijkste gebouw op Russische bodem’. In de jaren 60 werd met de bouw begonnen, maar het Huis van de Sovjets zou nooit afkomen. Het ondergrondse tunnelcomplex van de burcht was men vergeten, waardoor de fundering verzakte. Kort voor de oplevering werd de bouw stilgelegd. Nu staat de betonnen kolos in het hart van de stad te verpauperen als ultiem monument voor de falende socialistische ideologie. De stalinistische wolkenkrabber heet in de volksmond ‘Het Monster’.

Kaliningrad is een klein Russisch eilandje in Europa. Sinds buurlanden Polen en Litouwen lid werden van de Europese Unie is Kaliningrad meer dan ooit geïsoleerd van het moederland. Vóór de uitbreiding van de EU konden de Kaliningraders betaalbaar, met een makkelijk te krijgen doorreisdocument, via Litouwen naar Moskou treinen. Nu moeten ze een lange bureaucratische procedure door voor een peperduur visum. En onderweg zijn er vijf helse grenscontroles.

De enige manier om gemakkelijk het moederland te bereiken is per vliegtuig. Aeroflot opende een luchtbrug tussen Kaliningrad en Moskou, maar de gemiddelde Kaliningrader met een maandinkomen van tachtig euro kan het vliegticket niet betalen.

Ooit ging het Königsberg, zoals Kaliningrad eeuwenlang heette, voor de wind. Het was de fiere hoofdstad van Oost-Pruisen en later een welvarende Duitse havenstad. De tweede wereldoorlog maakte daar een einde aan; geallieerde bommen verwoestten de stad. En toen kwamen de Russen. Oost-Pruisen werd veroverd en de Duitse bevolking werd uitgemoord of vluchtte.

Königsbergs rijke historie vloekte met de socialistische ideologie van de nieuwe leiders. In de nieuwste en kleinste ‘oblast‘ of regio moest zeven eeuwen Duitse geschiedenis worden uitgegomd. Daarom maakten de Sovjets daadkrachtig af waar de geallieerden aan waren begonnen: met bulldozers en dynamiet ging alles tegen de vlakte. Stad en regio werden vernoemd naar de zojuist overleden bolsjewiek Michail Kalinin – die er nooit een voet had gezet – en met stalinistisch enthousiasme werd bovenop de oude hoofdstad een nieuwe gebouwd. Kaliningrad moest de socialistische droomstad worden.

Als hoofdkwartier van de Baltische vloot werd de regio verklaard tot militair gebied. Een kwart miljoen soldaten namen hun intrek. Kaliningrad werd een ‘verboden stad’ waar geen buitenlander meer binnenkwam. Van 1946 tot 1991 ging Kaliningrad op slot.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie vertrokken de soldaten weer. De Sovjet-troepen die zich terugtrokken uit de afvallige buurlanden gebruikten Kaliningrad als afvalstort. Een kerkhof vol roestende tanks, raketten en ander militair materieel bleef achter. Zo’n 12.000 kilo raketbrandstof veranderde de regio in een chemische tijdbom. De uiterst explosieve brandstof is inmiddels al jaren over de houdbaarheidsdatum heen en vreet de stalen opslagtanks weg. Alleen Rusland kan de brandstof veilig verwerken, maar daarvoor moet het per trein door Litouwen en dat land weigert. Intussen is het wachten op een ramp.

Sinds de val van de Sovjet-Unie staat de tijd stil in Kaliningrad. Een miljoen Russen wonen er, waarvan bijna de helft in Kaliningrad-Stad. Ook in naam kwam men niet los van het verleden; pogingen om Kaliningrad net als Leningrad en Stalingrad zijn oorspronkelijke naam terug te geven stuitten op verzet van de conservatieve bevolking. Verzelfstandiging was nooit aan de orde.

Het metershoge standbeeld van Lenin op het centrale stadsplein is het enige dat in de voormalige Sovjet-Unie nog op zijn oorspronkelijke plek staat. Plannen om het alsnog te verwijderen stuitten op protesten van de bevolking, die het beeld dag en nacht bewaakten om te voorkomen dat het stiekem van zijn sokkel zou worden getrokken. Nu mag ‘Vadertje Lenin’ blijven en wordt hij zelfs gerestaureerd. Voor jongeren is het standbeeld hét trefpunt: ‘We zien elkaar bij Lenin.’

Lekker gemaakt door het succes van de Baltische Staten doen burgemeester en gouverneur hun best om toeristen te lokken. Dertig kilometer van Kaliningrad-Stad ligt de badplaats Svetlogorsk, die kan wedijveren met de Duitse jetsetoorden aan de Oostzeekust. Het is een van de weinige plekken in de enclave waar sinds de oorlog nauwelijks iets veranderd is. Vroeger was het de retraite van Sovjet-bobo’s, nu maakt Svetlogorsk opmars als kuuroord voor de Russische nieuwe rijken.

Kalingrad-Stad is vooral een reusachtig openluchtmuseum van megalomane Sovjet-architectuur. Met de glorieuze dierentuin uit 1896, toch een belangrijke potentiële toeristentrekker gaat het niet best. Het geld is op en honderden pinguins, ijsberen, olifanten, kangaroes, leeuwen en luipaarden sterven van de honger. Hun leven hangt af van de Kaliningraders die appels en broden over de hekken gooien. De talrijke bordjes ‘verboden te voederen’ staan er alleen nog voor de vorm.

Maar het tij lijkt te keren. Oude Sovjet-hotels worden opgelapt en her en der opent een hippe loungebar. De 14e-eeuwse kathedraal, een van de spaarzame Pruisische overblijfselen met het graf van Kaliningrads beroemdste zoon, filosoof Immanuel Kant, is gerestaureerd. En de eerste reisgids verscheen: Kaliningrad in your pocket omschrijft de stad als ‘een surrealistische, unieke ervaring voor de onverschrokken reiziger’.

Met het verleden is men nog steeds niet in het reine. Onlangs werd de bevolking verboden om dit jaar te herdenken dat de stad 750 jaar geleden werd gesticht. Wel bood men een alternatief: in 2006 mag worden gevierd dat de stad zestig jaar eerder Russisch werd. Kaliningrad is nog niet jarig.

[tekst: Sander Groen | foto's: flickr]