Het toerisme bloeit in spookstad Tsjernobyl. Twintig jaar na ’s werelds grootste kernramp doen duizenden nieuwsgierigen het: een dag radioactief op stap met je eigen geigerteller. Hotel Tsjernobyl vaart er wel bij.
De ‘oranje revolutie’, waarbij ‘de laatste dictator van Europa’ plaatsmaakte voor democraat Joesjtsjenko, zette Oekraïne op de kaart. En anders deed Ruslana dat wel, de wulpse winnares van het Songfestival. Maar met het toerisme naar de voormalige Sovjetrepubliek wil het niet vlotten.
Dé uitzondering op de regel: Tsjernobyl. De plek waar zich in 1986 ’s werelds grootste kernramp voltrok is nu ’s lands belangrijkste toeristische trekpleister.
dagtrip
Voor nog geen 200 euro boek je in de Oekraïense hoofdstad Kiev een dagtrip naar Tsjernobyl. Meerdere bedrijfjes regelen alles – van de Lada of oude Russische bus die je in twee uur tijd naar de radioactieve zone rijdt en de verplichte bezoekerspas tot beschermende witte pakken, stofkapjes en een persoonlijke geigerteller.
Een dag in Tsjernobyls ‘dodenzone’ klinkt gevaarlijker dan het is, zo beweren de dagtripaanbieders. Tijdens een kort bezoek sta je bloot aan ’slechts’ honderd keer meer straling dan normaal en even veel als bij het maken van een röntgenfoto of tijdens een intercontinentale vlucht. Voor een fatale dosis zou de straling een half miljoen keer groter moeten zijn. De inbegrepen lunch in het enige cafetaria van Tsjernobyl komt uit Kiev. Niks aan de hand.
magnetron
De meeste aanbieders bieden een vergelijkbaar programma. Na de auto- of busrit van twee uur volgt als eerste een bezoek aan dé topattractie: kernreactor nummer 4, die op 26 april 1986 na een mislukt experiment ontplofte, met honderden directe en tienduizenden indirecte doden tot gevolg. Bijna 3,5 miljoen mensen werden blootgesteld aan radioactieve straling, ook omdat Sovjetbonzen hun best deden om de ramp zo lang mogelijk – tien dagen – geheim te houden.
De verwoeste reactor is aan het oog onttrokken door een ’sarcofaag’ van 400.000 ton grijs beton en 700.000 ton roestend staal. Binnenin is de straling zo hoog dat het naar schatting nog duizend jaar duurt voordat het hier weer veilig is. De arbeiders noemen de reactor grappend ook wel ’s werelds krachtigste magnetron.
cafetaria
In een VVV’tje, op nog geen honderd meter afstand, is via een maquette te zien hoe de onder beton en staal begraven verwoeste reactor er uitziet. Bezoekers krijgen ook een voorlichtingsfilm voorgeschoteld en er is een Kodak-fotomoment met de toerist of groep en de stralende reactor op de achtergrond.
Na de reactor wordt het stadje Tsjernobyl bezocht. Vóór de ramp woonden hier 15.000 mensen, nu zijn het een paar honderd. Wetenschappers doen onderzoek naar de gevolgen van de ramp en ambtenaren van het Oekraïense Ministerie voor Noodsituaties verstrekken bezoekerspassen aan onderzoekers en ramptoeristen. Ze hanteren een strak schema: vijftien dagen op en vijftien dagen af. Maar niemand maalt om het risico van een stralingsoverdosis, want de lonen zijn hoog.
De kruidenier, de cafetaria en het hotel in Tsjernobyl doen goede zaken.
spookstad
Anders is het in Pripjat, de stad pal naast de kerncentrale die in 1970 volgens Sovjetidealen werd gebouwd voor de arbeiders ervan. Bijna 50.000 mensen woonden er, die meteen na de ramp niets wisten van het grote gevaar. Vanuit hun Sovjetflats tuurden ze naar de wonderlijke rode gloed die boven de kerncentrale hing – een enorme wolk van radioactieve straling. Pas na 36 uur werden ze ijlings geëvacueerd.
Aanvankelijk werd de inwoners van Pripjat verteld dat ze na drie dagen weer terug mochten. Eén koffer met persoonlijke eigendommen mocht mee. Maar ze zouden nooit meer terugkeren en daardoor is Pripjat nu een beklemmende tijdcapsule. Bijna twintig jaar later ligt alles erbij zoals de bewoners het achterlieten.
pretpark
In de spookstad hangt wasgoed al twee decennia te drogen. Speelgoed en foto’s zwerven op de grond van ijlings verlaten flats. In de basisschool liggen leerboeken opengeslagen op de tafeltjes. In overheidsgebouwen hangen de portretten van Sovjetleiders aan de muur. Ook in het culturele centrum heeft de tijd stilgestaan – frivoliteiten waren er volgens Sovjettradities beperkt: roken en alcohol waren verboden in de disco. Dansen ook.
Het pretpark van Pripjat was net klaar. Op 1 mei 1986 zou het officieel geopend worden -verweerde botsautootjes en een afbladderend reuzenrad zijn de stille getuigen dat het zover niet zou komen.
nieuwe ramp
Het ramptoerisme is booming business; jaarlijks boeken zo’n tienduizend nieuwsgierigen een georganiseerde dagtrip. Het initiatief kwam echter uit onverwachte hoek: de Verenigde Naties opperden dat het ‘ecotoerisme’ gestimuleerd moest worden om de rampplek er met harde westerse valuta weer bovenop te helpen. Maar of de bezoekers werkelijk zo veilig zijn als de touroperators suggereren, is de vraag.
De geïmproviseerde sarcofaag is aan het verzakken en scheuren. Een nieuw stalen omhulsel kost ruim een half miljoen euro en is gepland voor 2008. Maar als de boel voor die tijd instort, is er een nieuwe Tsjernobyl-ramp. Allemaal erheen dus, zolang het nog kan.
[tekst: Sander Groen]
Leuk, verhelderend en origineel artikel! Waarvoor heb je dit geschreven?
beste Sander Groen,
Ik ben gisteravond terug gekeerd uit de ukraine met een collega, na een trainings week in Slavutych bij het Tsjernobyl center.
Met de wetenschap er in september weer naar terug toe te mogen om er te werken op de centrale zelf in de lokal zone.( de gevaarlijkste zone )
Met de trainings week in Slavutych weet ik wel dat ik er nooit van mijn leven naar toe zou gaan als toerist zeker niet met van die Ukrainse toeristenbureautjes.
Ik vind je verhaal wel mooi en intressant maar ik denk dat sommige mensen iets te veel risico’s nemen voor een paar leuke kiekjes.
Ik zelf en mijn collega zijn met de werk trein vanuit slavutych naar de centrale gereisd en vlak voordat je Belarus uit rijdt net voor het water staat er een huis met een zeer pakkende tekst op de zijkant “WELKOM TO HELL” en geloof me hel moet het er zeker zijn geweest en nog.
Het wordt niet voor niets het gevaarlijkste stukje op aarde genoemd.
Mvg Tommy
Ik ben dus de collega die ook in Chernobyl geweest om er te werken. Ik heb er na de training in de zomer in November en December ruim een maand gewerkt. Mijn mening is dat het ongetwijfeld goed is voor de lokale economie, maar dat het niet echt een toeristische trekpleister is. Al kan een kort bezoek niet zoveel kwaad, en maakt men het voor de toerist wel spannender dan het is. Er werken mensen al twintig jaar daar, die niet al de voorzieningen hebben die voor toersiten wel beschikbaar zijn. En toch op de verplichte medische keuringen als gezond uit de test komen. De toeristenbusjes rijden vooral in het weekend rond, waardoor het die mensen ook niet opvalt dat er op door de weekse dagen nog meer dan 3000 mensen werken op de centrale. Die allemaal geen pakken en geigertellers bij zich hebben. En toch gewoon gezond zijn. Enkel in het gesloten gebied rond de reactor moet je echt wel zorgen dat je veiligheidsvoorzieningen gebruikt. Daar zijn de waardes nog steeds erg hoog.